Yanlış giden ne?

Zirveler, toplantılar birbirini izliyor, son olarak İslam Konferansı Örgütü (İKÖ) İstanbul’da toplandı. Keşke iddia edildiği gibi, dünyanın yeniden yapılanması sürecinde, Ortadoğu’da odaklanan derde derman olacak bir şeyler yapabilseler. Ancak, görünen o ki, gelinen noktada bu son derece zor, hatta neredeyse imkânsız.

Bir sorunun çözümünde en önemli adım, sorunu tanımlamaktır. Oysa, bir kere, sorun bir değil. Sorun birden fazla sayıda demiyorum, bir değil, yani sorun herkes için farklı. Mevcut iktidarlar için sorun başka, işgal koalisyonu başta olmak üzere, Ortadoğu’da iktidarlarını perçinlemek ve kaynakları paylaşmak isteyen çevreler için farklı, bölgede yaşayan çeşitli gruplar için, bunlar arasında iktidar savaşı yapanlar için hep farklı. Tarihsel-siyasal süreç, özellikle de böyle dönüm noktalarında hep bu şekilde işlemez mi? Dahası, sorunlar hep bunlar hiç yokmuşcasına tanımlanmaz mı? Evet, ama özellikle de bu bölge için belli bir doygunluk noktasına gelmedik mi? Bunca yaşanandan sonra, bunca karmaşık iktidar mücadelelerini, İslam dünyasında yenilenme ihtiyacıyla özetlemenin, geçiştirmenin imkânı var mı?

İKÖ toplantısının mutlaka politik olarak sembolik bir önemi, anlam ve mahiyeti var, ancak İslam dünyasına ilişkin sorunları, İslam coğrafyasının bir iç meselesine indirgeme söylemi benimsemiş bir toplantının ve bu tür kurumların etki alanları son derece sınırlıdır.

Malum, İslam coğrafyasında ve özellikle Arap dünyasında İKÖ dahil olmak üzere kurumsal yapıların temsil kabiliyeti her zaman sınırlı olmuştur, ancak şimdilerde bu kabiliyet daha da aşınmış vaziyette. Bu coğrafyada yaşayanların homojen bir bütün olmadığı malum, ancak toplumların yaşadığı sorunlar, talepler, yükselen tepkilerini ifade yolunu bir şekilde bulamayan tüm kurum ve toplantılar göstermelik olarak kalacak. Öyle olduğu sürece de, bölgede insanlar giderek daha fazla köktendinci siyasetlere savrulacak. Bu koşullar altında köktendincilik şikâyeti kadar ikiyüzlü bir tutum olamaz.

Bakın, İslam coğrafyasında bugün yaşanan sorunların tümünü dış etkenlere bağlamak ne kadar sağlıksız ve verimsiz bir yaklaşımsa, emperyalizmin bu coğrafyadaki seyrini dikkate almayan, hatta işi bu konuda ciddi bir körlüğe vardıran yaklaşımlar da o kadar sağlıksız, verimsiz ve fazladan hakkaniyetsiz. Hep aynı şeyi tekrar etmek zorunda kalıyoruz, ama sorun dinsel bir sorun değil, dolayısıyla sorunun odağına İslam’ı yerleştirmenin,

manipülatif işlevleri dışında hiçbir anlamı yok. Yani, yüzyılı aşkın süredir sorulan, 11 Eylül’den sonra Bernand Lewis’in kitabına başlık yaptığı, en son olarak İKÖ toplantısını özetleyen, İslam dünyasında

‘Yanlış giden neydi’? (What went wrong?), yanlış olmanın ötesinde son derece taraflı bir soru. Yakın tarihi gözden geçirirsek, gelişmiş Batı dünyasında olan bitenlerde en az, İslam coğrafyasında olanlar kadar

‘Yanlış giden neydi’ sorusunu hak ediyor.

Yanlış giden ne, modern toplumun tüm barış ve akılcı yaşam vaatlerine rağmen neden iki dünya savaşı yaşandı, Soğuk Savaş döneminde dünya ABD ve Sovyetler Birliği ablukası altında yaşanan politik mücadelelerde bunca insanın ölmesine tanık oldu. Yanlış giden ne, neden tüm bilimsel gelişmelere rağmen, dünyanın zenginleri ile fakirleri arasında uçurum arttı, hâlâ insanlar açlıktan ölüyor, hatta ABD gibi dünyanın en zengin ülkesinde soğuktan donarak ölüyor? Yanlış giden ne, Irak’ta bir kadın asker işkence yaparken gülen, diğeri bir cesedin başında zafer işareti yaparken fotoğraf çektiriyor?

Bu sorulardan binlercesini sormak mümkün, oysa Batı dünyasında toplantılar, yanlış giden ne diye başlayıp, bitmiyor. Asıl yanlış giden bu. Yanlış gidenlerin tümünü birden mesele yapmadan hiçbir toplantı hiçbir şeyi çözemeyecek, işin özeti ve aslı bu.

Not: Bu yazı yazıldığında İKO Genel Sekreterliği’ne henüz kimin seçildiği belli olmamıştı. Türkiye’nin adayı Prof. Ekmeleddin İhsanoğlu’nun İKO Genel Sekreteri seçildiğini öğrendik, İslam coğrafyası ve kültürü alanında son derece yetkin bir isim olan İhsanoğlu’nun bu göreve gelmesini her şeye rağmen çok sevindirici buldum. Bu vesileyle kendisini tebrik ederim.